Onze Lieve Vrouw van Handel

Orgel

Aan het eind van de 17de eeuw was er in de ‘enclave’ Gemert een opleving van het geestelijk leven, met name na de herkregen soevereiniteit in 1662. In de beslotenheid ontwikkelde zich hier ook ongetwijfeld een zekere muziek- en orgelbouwcultuur

Een juiste datering van het oorspronkelijke orgel van Handel is niet te geven. Uit bronnen blijkt dat de Kapel in Handel een orgel kreeg van de hand van Jan van Dijck, orgelbouwer te Gemert.

Het orgel van Handel moet gedateerd worden voor 1695, daar Jan van Dijck op 21 maart 1695 in Gemert werd begraven.

Het orgel van Handel zou geschonken zijn door de Gemertse commandeur Bertram Wessel van Loë. In de toen nog beperkte omvang van de kapel bouwde Van Dijck een bescheiden éénklaviers viervoets orgel. Het zou een omvang hebben gehad van 48 tonen (C – D-c’’’).

In september 1709 werd o.a. een deel van het nieuwe koor door brand verwoest. Waarschijnlijk heeft daarna Matthijs Verhofstadt (mogelijk een leerling van Van Dijck) reparaties aan het orgel moeten verrichten. Een drietal van de huidige registers zou nog van Van Dijck moeten zijn.

Ingrijpende wijzigingen door Van Nistelrooy en Ostertag


In 1868 werd het orgel vergroot door L.A. van Nistelrooy uit Oss. Hij bouwde het orgel om tot een 8-voets instrumenten brengt een nieuw klavier en pedaal, een nieuwe windlade (54 tonen), alsmede nieuw mechaniek en regeerwerk aan.

Naast drie nieuwe registers voegde hij vanwege de uitbreiding van de manuaalomvang het ontbrekende pijpwerk aan van de andere registers. Bij de verbouwing van de kast gebruikte Van Nistelrooy veel delen van de oude kast van Van Dijck. 


Twee jaar later volgt er een uitbreiding van Ostertag tot een twee klaviers instrument met onderpositief, welk werk hij in 1890 voltooit. Hierbij wordt de speeltafel van de achterzijde naar de zijkant verplaatst, waarbij mechanieken en windvoorziening worden vervangen. Een kleine nieuwe pedaallade voor de Subbas 16 voet wordt achter het orgel geplaatst.

Aanpassing in 1953

Orgelbouwer Verschueren uit Heythuysen doet een voorstel voor de verandering. Hij stelt onder meer voor de lade van het Onderpositief als Rugpositief in de balustrade onder te brengen en de orgelkast met laden van Pedaal en Manuaal 1 naar achter te plaatsen (deels in de toren), de klavieren in het midden van het orgel te plaatsen en alle mechanieken voor registers en ventielen te vernieuwen. De luchtvoorziening werd in de toren geplaatst wat later bleek, een desastreuze keuze was. De koude en vochtige lucht veroorzaakten de nodige uitzetting en krimpwerking, waardoor het orgel na verloop van tijd onbruikbaar werd.

Restauratie door Pels & Van Leeuwen

Reeds in 1966 was het orgel feitelijk niet meer bespeelbaar. In verband met de plannen tot een algehele restauratie werd in 1989 de orgelbouwer verzocht het orgel te demonteren en op te slaan.
Nader onderzoek gaf duidelijkheid rond de nog oorspronkelijke delen van het Van Dijckorgel. Voor wat betreft de kas is deze te kenmerken als 19de eeuws, waarbij de vleugelstukken veel ouder zijn. Gelet op hun beperkte grootte voor dit instrument lijken zij afkomstig van het oorspronkelijke 4-voets instrument. De klaviatuur dateert uit 1889.

Voor wat betreft het pijpwerk kon geconstateerd worden dat de registers Octaaf 4 vt, Fluit 4 vt en Octaaf 2 vt voor een belangrijk deel aan Van Dijck toegeschreven konden worden. Ook het pijpwerk van Van Nistelrooy is vrijwel compleet. Pijpwerk dat Ostertag plaatste is bij de restauratie in 1953 deels versneden, deels van mindere kwaliteit.

Alles overwegende heeft ertoe geleid dat het orgel werd teruggebracht naar de situatie, zoals deze is geweest in 1868 na de oplevering door Van Nistelrooy met handhaving van het door Ostertag aangebrachte vrije pedaal. Dat impliceerde uiteraard ook de (her)plaatsing van de speeltafel aan de achterzijde van het instrument. De orgelkas moest grondig worden gerestaureerd. De windlade van het manuaal werd geheel hersteld. De bestaande magazijnbalg werd na restauratie buiten de orgelkas opgesteld. Het pedaalklavier werd gerestaureerd, het manuaalklavier werd nieuw gemaakt naar voorbeelden van andere Van Nistelrooy-instrumenten. Het pijpwerk werd gerestaureerd en waar nodig werden nieuwe pijpen bijgemaakt.

De drie overgebleven registers van Van Dijck zijn vanwege hun historisch belang maar ook vanwege de bijzondere klankkleur gehandhaafd. Zo zullen toch nog de fraaie tonen van de nestor van de Gemertse orgelbouwers te horen zijn in Handel. Het op de balustrade aangebrachte wapen van Baron van Eynden ondersteunt de voorname uitstraling van dit Van Dijck – Van Nistelrooy-orgel.